(Cadn.com.vn) - Anh Phùng Quán đã giã từ bạn bè, giã từ Huế, giã từ những dằn vặt và khổ đau nơi trần thế đến nay đã 15 năm rồi! Nhưng với tôi, anh vẫn vuốt râu mỉm cười hiền hậu và sang sảng đọc thơ ở đâu đó trên đất nước này. Có những phút ngã lòng/Tôi vịn câu thơ đứng dậy. Anh luôn xưng tụng đất nước, xưng tụng nhân dân, xưng tụng cách mạng, xưng tụng tình yêu bằng một lối thơ cuốn hút, bốc lửa và thiết tha, nhân bản và một giọng đọc thơ mê hoặc, quyến rũ. Một Phùng Quán Văn với tiểu thuyết Vượt Côn Đảo tái bản hơn chục lần. Cho đến bộ tiểu thuyết Tuổi thơ dữ dội, được tái bản 7 lần, được dựng thành phim cùng tên làm xúc động hàng triệu triệu độc giả trong và ngoài nước. Tuổi thơ dữ dội xuất hiện 32 năm sau sự kiện “Nhân văn”, được giải thưởng Hội Nhà văn, chứng tỏ sự thủy chung, gan ruột trước sau như một của ngòi bút Phùng Quán đối với cách mạng, đối với chế độ mà anh đã chọn! Nhân ngày giỗ anh lần thứ 15, tôi xin kể vài chuyện lạ lùng của người anh thi sĩ. 

“Chòi ngắm sóng”

Phùng Quán suốt đời không có nhà. Năm 1962, anh lấy vợ. Anh chị không làm đám cưới mà chỉ đăng ký kết hôn, rồi làm một bữa cơm đạm bạc để “liên hoan” tại nhà bà mẹ nuôi Tưởng Dơi, ở Nghi Tàm với 4 người bạn thân. Thành vợ chồng rồi nhưng không có nhà để ở chung. Chị Bội Trâm và hai con ở nhà bố mẹ ở số 3- Hàng Cân. Mãi đến năm 1981, chị mới được Trường Chu Văn An phân cho một góc xép, nguyên là cái xưởng của trường phía Hồ Tây làm nhà ở cho gia đình. Nghĩa là sau 20 năm lấy vợ, Phùng Quán mới có một căn “xép” để vợ chồng ở chung.

Chính ở góc xép này, Phùng Quán đã tự tay đục đẽo 3 tháng trời, dựng một cái chòi bằng gỗ, lợp lá gồi hướng ra Hồ Tây, anh gọi là “Chòi ngắm sóng” (Mời bác Ba Vì xích lại đây/Ta cùng túy lúy ngắm sóng say...). Trên cái “Chòi ngắm sóng” đó treo đầy tranh, thơ. Tranh Văn Cao ký họa Phùng Quán. Tranh, tượng của nhiều nhà điêu khắc, họa sĩ vẽ Phùng Quán, thơ chữ Hán của Hoàng Trung Thông, Tào Mạt, thơ của các nhà thơ trong và ngoài nước viết tặng có thể in thành cả tập dày. Cái chòi ngắm sóng đó suốt ngày khách, suốt ngày rượu, suốt ngày thơ. Bây giờ thì “chòi ngắm sóng” nổi tiếng một thời ấy không còn nữa, vì nằm trong quy hoạch nên bị giải tỏa. Năm 2003, chị Bội Trâm mua được căn hộ ở Khu chung cư Vĩnh Phúc rất đàng hoàng.  Nhưng  khi đã có nhà đàng hoàng, thì anh Quán đã “đi xa” 8 năm rồi!

Tặng sinh nhật người yêu bằng... trái bí xanh!

Phùng Quán với chiếc áo chi chít chữ ký của người yêu thơ.

Năm 1984, Phùng Quán về Huế sau gần 40 năm xa quê. Anh để râu dài như ông lão trong chuyện cổ tích, đội chiếc mũ cói xứ Nghệ, khoác chiếc bị cói, cưỡi chiếc đạp gọi là “xe trâu” Liên Xô cao lêu nghêu, mặc chiếc áo mán khuy bấm, quần bò sờn cũ. Anh đi đôi dép tự chế bằng lốp ô tô đế bố dày tới 10 phân. Anh một mình một mốt, không lẫn vào đâu được. Trông có vẻ lập dị, ngang tàng, nhưng anh lại hiền khô.

Thời gian này anh bị một thiếu phụ đài các Huế là nhà văn Hà Khánh Linh hớp hồn, nên “hồi sinh’’ với thơ. Một loạt bài thơ gan ruột thấm đẫm tình đời, tình người, tình quê “bùng cháy” như: “Trái thơ”, “Trăng Hoàng Cung”, “Tôi khóc”, “Mưa Huế”,“Chán chộ”, “Quả bí xanh”,... Anh có chép lại rất nắn nót một bản bằng bút học trò mực tím trên tập giấy kẻ dòng tặng tôi với đề từ “Tiểu thuyết tình 13 chương viết trên giấy có kẻ dòng”. Năm 1993, in thành sách với tựa đề “Trăng Hoàng Cung”.

Ngay cả trong tình yêu, Phùng Quán cũng khác người đời. Ngày sinh nhật nàng, anh rủ tôi đạp xe xuống Thủy Dương quê anh xa 7 cây số, thỉnh một trái bí to, da căng mọng rồi cặm cụi đề thơ lên da bí mà anh gọi là khối thiên thần màu ngọc bích! Chúng tôi lấy bao tải, quần áo cũ bọc trái bí cẩn thận, xong, anh ôm bí ngồi xích lô lên Huế.

Trưa hôm ấy, hàng trăm người ngạc nhiên trước món quà tặng quá bất ngờ của thi sĩ Phùng Quán. Anh nâng tặng vật nói trong tiếng thở gấp: “Tặng vật tôi mang từ quê nội tặng sinh nhật em đây!”. Nàng thơ bước vội sau tấm màn gió, cầm ra chiếc gối còn dính vài sợi tóc của nàng để làm gối cho anh đặt “trái bí thơ” “Trên da bí/Màu men ngọc lý/Tôi tạc câu thơ/Buồn như lửa/ Hỏa táng trái tim...”.  Quà sinh nhật tặng người tình như thế tôi chưa thấy bao giờ. Nó vừa ngộ nghĩnh, vừa bản chất như chính sự hồn nhiên chứa chan của cuộc sống!

Đi 6 tháng chưa tới Côn Đảo!

Tiểu thuyết Vượt Côn Đảo, Phùng Quán viết sau một chuyến đi gặp gỡ tiếp nhận tù nhân trao trả tại Sầm Sơn, Thanh Hóa năm 1954, chứ anh chưa ra Côn Đảo bao giờ. Tiểu thuyết được giải thưởng của Hội Nhà văn năm 1956 và trở thành quyển sách “gối đầu giường” của bộ đội ta lúc ấy. Năm đó, Ban Thống nhất Trung ương đã mua 3.000 cuốn Vượt Côn Đảo để gửi tặng đồng bào miền Nam. Phùng Quán được mời lên ký tặng sách.

Vì những lý do đó, năm 1987, anh Lê Quang Vịnh, người Huế (nhân vật nổi tiếng trong đấu tranh chống Mỹ-Diệm, có câu hát “Lê Quang Vịnh người con quang vinh...), lúc đó là Bí thư Huyện ủy Côn Đảo, đã gửi thư mời tác giả tiểu thuyết Vượt Côn Đảo ra thăm đảo. Phùng Quán sướng run người, vì đây là dịp để kiểm chứng lại những gì mình viết.

Anh lên tàu hỏa “đi Côn Đảo”. Anh vào Vinh, rồi Đồng Hới, Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Nha Trang... Anh định đi dần từng chặng đến TP Hồ Chí Minh sẽ đi tàu thủy ra Côn Đảo. Nhưng tính anh thích gặp gỡ, người yêu thơ cả miền Trung dằng dặc nghe tên, thuộc thơ anh nhưng lần đầu mới gặp người, nên cứ níu kéo đòi anh đọc thơ hoài.

Thế là anh đọc thơ “phục vụ nhân dân” ngày này sang ngày khác. Đợt đó ở Đà Nẵng anh có hàng chục cuộc đọc thơ bốc lửa, trong đó những cuộc đọc thơ rất ấn tượng. Một lần anh hẹn với thầy giáo và học sinh một trường cấp 3 cách Đà Nẵng 10km là 8 giờ sáng mai anh sẽ tới trường đọc thơ cho thầy trò nghe. Một cơ quan đã hứa cho xe chở nhà thơ đến trường, sáng ra gọi điện đến báo là “Do trục trặc kỹ thuật” xe không đến được. Thế là máu lính Điện Biên nổi lên, không có tiền gọi xe thồ, anh cứ thế chạy bộ 10km để kịp buổi đọc thơ.

Chạy đến nơi, nhà thơ mệt tưởng đứt hơi, gắng bước lên bục Hội trường, cúi gập người lạy chào mọi người hồi lâu, rồi ngẩng lên, nói: “Tôi đã phải chạy bộ 10 cây số tới đây vì thơ. Có thể tôi sẽ ngã gục ở đây, nhưng: Nếu tôi chết/Xin các đồng chí đừng đưa tôi đi đâu hết cả/Hãy chôn tôi nơi chính tôi đã ngã! Tiếng vỗ tay nổi lên như sấm. Thế mà nhà thơ không bị gục ngã trong suốt 3 tiếng đồng hồ đọc thơ đến khản giọng trong buổi sáng đó! Cứ thế, cho đến một ngày, Phùng Quán nhận được tin vợ ốm. Thế là anh vội vã lên tàu về Hà Nội ngay. Tính ra Phùng Quán đã đi hơn 6 tháng trời mà vẫn chưa tới được Côn Đảo.

Chiếc áo định mệnh

Giáp Tết năm 1994, tức một năm trước khi mất, anh đưa vợ đi chơi Sài Gòn ra, khi tàu ra Huế, anh nói dối vợ xuống mua điếu thuốc, rồi "trốn" ở lại Huế cho tới ngày 22 Tết mới lên tàu ra Hà Nội. Anh luôn mang trong chiếc bị cói truyền thống của mình một chiếc áo khoác may theo kiểu áo dài thân bằng vải gì không biết, anh nói thứ vải này là thao, đũi gì đó đắt lắm. Chiếc áo vợ chồng nhà thơ Thu Bồn - Lý Bạch Huệ tặng, nhưng tôi thấy cứ giống y chang loại vải may buồm ở làng biển của tôi xưa kia.

Chiếc áo ấy chằng chịt chữ ký của bạn bè văn nghệ, bạn đọc mến mộ anh với đầy đủ thứ màu sắc xanh, đỏ, tím, vàng. Ở cơ quan Tạp chí Sông Hương hôm đó, mọi người chen nhau để  được ký vào chiếc áo. Chữ ký của tôi ở cổ áo bên phải. Anh bảo khi chết anh sẽ mặc chiếc áo ấy để sống mãi với hơi ấm bạn bè. Chiếc áo định mệnh ấy gia đình đã mặc cho anh trong giờ phút cuối cùng! Những ngày cuối đời (1-1995), trong lúc bạo bệnh đau đớn, Phùng Quán vẫn điện cho bạn bè nói là mình đang “Cụng ly với thần chết”.

Phùng Quán là một nhân cách lớn, một tấm lòng vị tha chân chất. Đạo diễn điện ảnh Vinh Sơn, người làm phim “Tuổi thơ dữ dội” có một nhận xét rất chính xác rằng, Phùng Quán không còn là tên riêng hay danh từ nữa mà Phùng Quán là một tính từ. Anh đích thực là một Con Người  viết hoa.

Ngô Minh